Hồng sâm và nhân sâm khác nhau thế nào? Cách chọn và ai không nên dùng

Đi mua sâm, nhiều người nghe người bán nhắc đến đủ loại tên: nhân sâm, sâm tươi, bạch sâm, hồng sâm, hắc sâm. Có người nghĩ đó là những loài cây khác nhau, có người lại tưởng chỉ khác giá. Thật ra phần lớn đều từ cùng một củ nhân sâm, chỉ khác ở cách chế biến. Vậy hồng sâm và nhân sâm khác nhau thế nào, hồng sâm có tác dụng gì và ai nên tránh? Bài viết này An Nhiên giải thích ngắn gọn để cả nhà chọn đúng loại sâm cho người thân.

Nhân sâm là gì?

Nhân sâm là rễ của cây thuộc chi Sâm, loại được biết đến nhiều nhất là sâm trồng ở bán đảo Triều Tiên. Củ sâm thường được thu hoạch sau nhiều năm trồng. Tuổi củ càng cao, thời gian tích lũy dưỡng chất trong đất càng dài, củ càng đặc chắc. Trong y học cổ truyền, nhân sâm được xem là vị thuốc đại bổ, dùng để bồi bổ khí lực cho người hay mệt mỏi, suy nhược.

Tìm hiểu thêm: Nhân sâm (Wikipedia tiếng Việt).

Hồng sâm là gì?

Hồng sâm là củ nhân sâm tươi được làm sạch, hấp chín bằng hơi nước rồi sấy khô, có khi lặp lại vài lần. Qua quá trình này, củ sâm chuyển từ màu trắng ngà sang nâu đỏ hoặc nâu hổ phách, thớ sâm chắc lại, mùi thơm đậm hơn và bảo quản được rất lâu.

Theo các tài liệu về sâm, việc hấp chín làm thay đổi một phần các hoạt chất saponin (thường gọi là ginsenoside) trong củ sâm. Vì vậy hồng sâm có vị và tính khác với sâm tươi. Theo quan niệm dân gian, hồng sâm có tính ấm, hợp với người hay lạnh tay chân, người lớn tuổi, người mới ốm dậy.

Hắc sâm là gì?

Hắc sâm cũng làm từ nhân sâm, nhưng được hấp và sấy lặp lại nhiều lần hơn hồng sâm, thường đến chín lần, nên củ sâm có màu nâu đen. Quy trình lâu và kỳ công hơn nên hắc sâm thường có giá cao. Một số loại hồng sâm được bào chế kỹ, hấp sấy nhiều lần, có màu và vị gần với hắc sâm.

So sánh hồng sâm chế biến 2–3 lần và 7–8 lần

Cùng gọi là hồng sâm nhưng số lần hấp sấy quyết định rất nhiều đến chất lượng. Phần lớn hồng sâm phổ thông trên thị trường chỉ được hấp và sấy 2–3 lần. Củ sâm có màu nâu đỏ sáng, vị ấm và với một số người khá dễ gây nóng người.

Hồng sâm được bào chế kỹ qua 7–8 lần hấp sấy thì khác hẳn. Thớ sâm chuyển sang nâu đỏ rất sậm, gần như nâu đen, đặc và chắc tay, gần với mức của hắc sâm. Sau mỗi lần hấp sấy, vị đắng dịu dần, vị ngọt hậu rõ hơn và mùi thơm sâu hơn.

Theo kinh nghiệm của người làm sâm và nhiều gia đình đã dùng, sâm chế biến nhiều lần có tính ôn hòa hơn, ít gây nóng người, bốc hỏa hơn so với hồng sâm thông thường. Vì vậy, người có huyết áp cao ở mức nhẹ đến trung bình, đã ổn định, vẫn có thể cân nhắc dùng loại sâm này với lượng nhỏ, sau khi hỏi ý kiến bác sĩ và theo dõi huyết áp trong những ngày đầu.

Tiêu chí	Hồng sâm chế biến 2–3 lần	Hồng sâm chế biến 7–8 lần (An Nhiên)
Số lần hấp sấy	2–3 lần	7–8 lần, gần mức hắc sâm
Màu thớ sâm	Nâu đỏ sáng	Nâu đỏ rất sậm, gần nâu đen
Vị	Đắng rõ, ấm	Đắng dịu, ngọt hậu sâu
Cảm giác khi dùng	Dễ nóng người với người cơ địa nóng	Ôn hòa hơn, ít bốc hỏa hơn
Thời gian bào chế	Ngắn, vài ngày	Dài, nhiều tuần hấp sấy xen kẽ
Hợp với ai	Người khỏe, cơ địa hàn, cần bồi bổ ngắn ngày	Người lớn tuổi, người cơ địa nóng, người huyết áp cao nhẹ đã ổn định (hỏi bác sĩ trước)
Giá thành	Thấp hơn	Cao hơn vì tốn công và hao hụt nhiều

Hồng sâm và nhân sâm khác nhau thế nào?

Nói chính xác, hồng sâm là một dạng của nhân sâm. Khi người ta so sánh hồng sâm với nhân sâm, thường là đang so sánh hồng sâm với sâm tươi và bạch sâm. Bảng dưới đây tóm tắt điểm khác nhau:

Tiêu chí	Sâm tươi	Bạch sâm	Hồng sâm	Hắc sâm
Cách chế biến	Củ tươi, chưa chế biến	Phơi hoặc sấy khô, không hấp	Hấp chín rồi sấy khô, thường 2–3 lần (loại kỹ: 7–8 lần)	Hấp, sấy lặp lại nhiều lần
Màu sắc	Trắng ngà	Trắng ngà đến vàng nhạt	Nâu đỏ, nâu hổ phách	Nâu đen
Tính vị theo dân gian	Mát hơn	Hơi mát	Ấm	Ấm, đậm vị
Bảo quản	Ngắn, cần giữ lạnh	Khá lâu	Rất lâu	Rất lâu
Cách dùng phổ biến	Ngâm mật ong, ăn tươi, nấu canh	Hãm trà, nấu cháo	Ngậm lát, hãm trà, hầm cháo, hầm gà	Ngậm lát, hãm trà

Hồng sâm có tác dụng gì?

Theo kinh nghiệm dân gian và y học cổ truyền, hồng sâm thường được dùng để:

• Bồi bổ cho người hay mệt mỏi, làm việc vất vả, người lớn tuổi sức yếu.
• Giúp người mới ốm dậy, người suy nhược dần lấy lại sức.
• Hỗ trợ giữ sức bền, sự tỉnh táo trong những giai đoạn căng thẳng.
• Làm quà biếu sức khỏe cho ông bà, cha mẹ vì để được lâu và dễ dùng.

Hồng sâm là thực phẩm bồi bổ, không phải thuốc chữa bệnh. Hiệu quả cảm nhận được khác nhau tùy thể trạng, và nên dùng đều đặn với lượng nhỏ thay vì dùng nhiều một lúc.

Cách dùng hồng sâm đơn giản tại nhà

Ngậm lát

Ngậm một lát mỏng trong miệng, để nước bọt làm mềm dần rồi nhai chậm. Ban đầu có vị đắng nhẹ, sau chuyển sang ngọt hậu. Đây là cách tiện nhất khi đi làm hay đi xa.

Hãm trà

Cho 1–2 lát mỏng vào cốc, rót nước nóng khoảng 80–90 độ, đậy nắp chừng mười lăm phút rồi uống. Có thể châm nước thêm một lần, uống xong nhai luôn lát sâm.

Hầm cháo, hầm gà

Cho 1–2 lát hồng sâm vào nồi cháo, gà hầm cùng táo đỏ, hạt sen. Mỗi tuần một đến hai lần là vừa. Cả nhà có thể tham khảo thêm món cháo tiềm nhân sâm An Nhiên từng chia sẻ.

Nên dùng sâm vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều. Dùng sâm gần giờ ngủ dễ làm một số người khó ngủ. Nếu hay trằn trọc về đêm, cả nhà có thể tham khảo bài mất ngủ nên ăn gì.

Ai không nên dùng hồng sâm?

Sâm là vị bổ mạnh, không phải ai cũng hợp. Những trường hợp dưới đây nên tránh hoặc hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng:

• Người tăng huyết áp chưa kiểm soát tốt, huyết áp hay dao động. Người huyết áp cao mức nhẹ đến trung bình, đã ổn định, nếu muốn dùng nên chọn sâm chế biến nhiều lần, dùng lượng nhỏ và hỏi bác sĩ trước.
• Người hay mất ngủ, hồi hộp, dễ bồn chồn.
• Người đang sốt, cảm nóng, viêm họng, nổi mụn nhiều, táo bón.
• Người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc tiểu đường hoặc thuốc điều trị lâu dài.
• Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ.
• Người chuẩn bị phẫu thuật.

Khi đang dùng mà thấy nóng người, khô miệng, nhức đầu hay khó ngủ, nên giảm lượng hoặc tạm ngưng. Nhiều gia đình dùng sâm theo đợt vài tuần rồi nghỉ một thời gian, thay vì dùng liên tục quanh năm.

Câu hỏi thường gặp

Hồng sâm bao nhiêu năm tuổi là tốt?

Sâm càng nhiều năm tuổi thì thớ củ càng đặc chắc, vị càng đậm. Hồng sâm chất lượng thường làm từ củ sâm đã trồng nhiều năm. Ngoài tuổi củ, cách bào chế và nguồn gốc cũng quan trọng không kém.

Hồng sâm có dùng cho người trẻ được không?

Người trẻ khỏe mạnh thường không cần bồi bổ bằng sâm thường xuyên. Có thể dùng một lát nhỏ khi làm việc quá sức, nhưng không nên dùng hằng ngày.

Sâm trà, sâm thải là gì?

Đây là loại sâm đã bị rút bớt hoạt chất, sau đó tẩm đường, tẩm màu để trông giống sâm tốt. Sâm loại này thường xốp, nhẹ, ngọt gắt ngay từ đầu và không có vị đắng đặc trưng. Cách phân biệt chi tiết có trong trang hồng sâm thượng hạng Geumsan.

Người huyết áp cao có dùng hồng sâm được không?

Người huyết áp cao chưa kiểm soát tốt nên tránh dùng sâm. Với người huyết áp cao mức nhẹ đến trung bình, đã ổn định, loại hồng sâm chế biến nhiều lần, gần mức hắc sâm, có tính ôn hòa hơn nên nhiều người vẫn dùng được với lượng nhỏ, như ngậm một lát mỏng hoặc hãm trà loãng vào buổi sáng. Trước khi dùng, bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ, tiếp tục dùng thuốc theo chỉ định và tự đo huyết áp trong những ngày đầu. Nếu thấy nhức đầu, nóng bừng hay huyết áp tăng, nên ngưng ngay.

Bảo quản hồng sâm thế nào?

Hồng sâm khô chỉ cần đậy kín, để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm. Dùng tay khô hoặc kẹp sạch để lấy sâm, tránh làm sâm hút ẩm.

Nếu cả nhà đang tìm hồng sâm để bồi bổ cho người thân, An Nhiên có hồng sâm thượng hạng Geumsan 8 năm tuổi, sâm tự nhiên núi Geumsan, bào chế kỹ qua 7–8 lần hấp sấy, gần với mức hắc sâm, quy cách 50g và 100g, không chất bảo quản. Với trẻ nhỏ, nhà mình thường chọn vị nhẹ hơn như sâm thái tử thay cho nhân sâm.

---

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết tổng hợp kinh nghiệm dân gian và thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của bác sĩ. Hồng sâm là thực phẩm bồi bổ, không phải thuốc chữa bệnh. Người đang điều trị bệnh, đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.